Yúnnán Lǜchá

Yúnnán Lǜchá (云南绿茶, Yúnnán lǜchá), znany również pod skróconą nazwą Diān Lǜ (滇绿, Diān Lǜ), to obszerna kategoria zielonych herbat produkowanych w prowincji Yúnnán (云南, Yúnnán) w południowo-zachodnich Chinach. Yúnnán uważana jest za kolebkę drzewa herbacianego Camellia sinensis i to tutaj skupia się największa na planecie różnorodność genetyczna herbat. Pomimo że światową sławę prowincji przyniosły pu’er i herbata czerwona (Diān Hóng, 滇红), zielone herbaty z Yúnnán posiadają własny, niepowtarzalny charakter – mocne ciało, niską goryczkę i głęboką ekstraktywność, płynące z wielkolistnego surowca Camellia sinensis var. assamica. To sprawia, że Diān Lǜ jest czymś zasadniczo innym niż kruche zielone herbaty z doliny Jangcy: świeżość łączy się tu z pierwotną siłą yunnańskiego terroir.

1. Klasyfikacja i pochodzenie:

• Typ: Herbata zielona (绿茶, lǜchá), niefermentowana. W zależności od sposobu fiksacji i suszenia dzieli się na cztery podtypy: shàiqīng (晒青, shàiqīng – suszona na słońcu), hōngqīng (烘青, hōngqīng – suszona gorącym powietrzem), chǎoqīng (炒青, chǎoqīng – suszona przez prażenie) oraz zhēngqīng (蒸青, zhēngqīng – fiksowana parą).
• Kategoria: Artykuł przekrojowy / przeglądowy, obejmujący całą różnorodność zielonych herbat prowincji Yúnnán.
• Pochodzenie: Chiny (中国, Zhōngguó), prowincja Yúnnán (云南省, Yúnnán Shěng). Główne regiony herbaciane: Líncāng (临沧, Líncāng), Bǎoshān (保山, Bǎoshān), Pǔ’ěr / Sīmáo (普洱/思茅, Pǔ’ěr/Sīmáo), Déhóng (德宏, Déhóng), Xīshuāngbǎnnà (西双版纳, Xīshuāngbǎnnà), Dàlǐ (大理, Dàlǐ), Kūnmíng (昆明, Kūnmíng), Zhāotōng (昭通, Zhāotōng).
• Współrzędne geograficzne: Prowincja Yúnnán leży między 21° a 29° szer. geogr. północnej, 97° a 106° dług. geogr. wschodniej. Plantacje herbaty skupione są głównie na południe od 25° szer. geogr. północnej.

2. Historia i znaczenie kulturowe:

• Historia:

Yúnnán jest jednym z głównych kandydatów do miana praojczyzny drzewa herbacianego. Dzikie drzewa herbaciane liczące ponad tysiąc lat (w tym słynne drzewo-patriarcha w powiecie Fèngqìng, oceniane na 3200 lat) świadczą, że kultura herbaty w tym regionie sięga głębokiej starożytności.

Wczesne wzmianki: już w epoce Tang (唐朝, Táng Cháo) herbata z Yúnnán była znana, choć przeważały grubo prasowane formy przeznaczone do wymiany z Tybetańczykami i innymi ludami koczowniczymi. Historyk z początku XVII wieku Xiè Zhàozhè (谢肇淛, Xiè Zhàozhè) w swoich notatkach podróżnych odnotował, że „herbata Tàihuá” (太华茶, Tàihuá Chá) z okolic Kūnmíng „kolorem i aromatem nie ustępuje Sōngluó” (安徽松萝, Ānhuī Sōngluó) – sławnej zielonej herbacie z Ānhuī, lecz zaraz skrytykował grube skręcanie i „trawiasty smak” yunnańskiej zielonej herbaty. Ta uwaga celnie charakteryzuje podstawowy problem wczesnego Diān Lǜ – kunszt obróbki znacznie odstawał od jakości surowca.

Czasy nowożytne: po utworzeniu ChRL w 1949 r. główny nacisk w Yúnnán położono na produkcję herbaty czerwonej (Diān Hóng, 滇红) na eksport i zielona herbata zeszła na dalszy plan. Przełomowy był rok 1986–1987, gdy w ramach ogólnokrajowej kampanii „czerwone – w zielone” (红改绿, hóng gǎi lǜ) yunnańskie zakłady rozpoczęły masowe przechodzenie na produkcję zielonej herbaty. Najważniejszym przełomem technologicznym stało się wynalezienie „zhēngméi chá” (蒸酶茶, zhēngméi chá) – herbaty fiksowanej parą o szczególnym profilu enzymatycznym, rozwiązującej problem nadmiernej goryczy wielkolistnego surowca z Yúnnán. Zhēngméi chá natychmiast stało się napojem ludowym prowincji.

W latach 90. XX wieku yunnańska zielona herbata przeżyła kryzys nadprodukcji, wiele fabryk zamknięto. Jednak ocalałe przedsiębiorstwa zachowały technologie i w XXI wieku, na fali rosnącego zainteresowania herbatami ekologicznymi, Diān Lǜ zyskało drugi oddech. Dziś yunnańskie zielone herbaty produkowane z wielkolistnego surowca zgodnie z europejskimi standardami ekologicznymi są eksportowane na cały świat.

• Nazwa:

„Yúnnán” (云南, Yúnnán) – „na południe od chmur” (云 – „chmury”, 南 – „południe”), poetycka nazwa prowincji. „Lǜchá” (绿茶, Lǜchá) – „zielona herbata”. Skrótowa nazwa „Diān Lǜ” (滇绿, Diān Lǜ) pochodzi od starożytnego miana regionu Diān (滇, Diān), wywodzącego się od królestwa Diān (滇国, Diānguó) z epoki Walczących Królestw.

• Znaczenie kulturowe:

Herbata w Yúnnán to nie tylko napój, lecz rdzeń codziennego życia licznych ludności regionu: Dǎi (傣族, Dǎizú), Hāní (哈尼族, Hānízú), Bùlǎng (布朗族, Bùlǎngzú), Wǎ (佤族, Wǎzú) i dziesiątków innych. Wiele z nich zachowało archaiczne sposoby spożywania zielonej herbaty – od smażonej herbaty „kǎozhúchá” (烤竹茶, kǎozhúchá) w bambusowych rurkach po „léichá” (擂茶, léichá), ucieraną z przyprawami w kamiennym moździerzu. Te praktyki są żywymi świadectwami epoki, gdy herbata nie stała się jeszcze wytwornym napojem urzędników i mnichów.

3. Opis botaniczny i surowiec:

• Odmiana / Kultywar: Yúnnán jest jedyną prowincją Chin, gdzie na skalę przemysłową wykorzystuje się zarówno wielkolistną (Camellia sinensis var. assamica), jak i drobnolistną (C. sinensis var. sinensis) odmianę drzewa herbacianego. Do produkcji Diān Lǜ stosuje się:
  • Yunnański wielkolistny kultywar (云南大叶种, Yúnnán Dàyèzhǒng): Główny surowiec przemysłowy – ten sam, którego używa się do pu’er i Diān Hóng. Daje mocną, ekstraktywną, „cielistą” zieloną herbatę z lekką goryczką.
  • Kultywary selekcyjne: Yúnkàng 10 (云抗10号, Yúnkàng 10 Hào), Yúnkàng 47 (云抗47号, Yúnkàng 47 Hào – pierwszy wysokoaromatyczny kultywar, który wprowadził nutę kwiatową do palety Diān Lǜ), Yúnchá 1 (云茶1号, Yúnchá 1 Hào), Fóxiāng 2 i 3 (佛香2号/3号, Fóxiāng 2/3 Hào – hybryda yunnańskiego wielkolistnego i Fúdǐng Dàbáichá).
  • Miejscowe odmiany drobnolistne: Używane do historycznych herbat imiennych – kūnmíngskiej „Shílǐ Xiāng” (十里香, Shílǐ Xiāng), yíliángskiej Bǎohóng (宝洪, Bǎohóng) i in.
• Zbiór: Wiosenny – marzec–maj (najwyższe gatunki); letnio-jesienny – czerwiec–październik (gatunki masowe). Dzięki ciepłemu klimatowi możliwe jest nawet 25–26 zbiorów w roku.
• Standard zbioru: Pąk z jednym–dwoma górnymi liśćmi dla herbat imiennych; dopuszcza się dojrzalszy surowiec dla masowych gatunków shàiqīng i hōngqīng.
• Wymagania wobec surowca: Młody, jednorodny, bez uszkodzeń mechanicznych. W przypadku niektórych herbat (herbata bambusowa, herbata z dawnych drzew) dopuszczalny jest wielkolistny surowiec o wyraźnym „dzikim” charakterze.

4. Terroir i cechy uprawy:

• Klimat i ukształtowanie terenu: Yúnnán to górzysta prowincja o ogromnej różnorodności krajobrazów: od tropikalnych nizin Xīshuāngbǎnnà (ok. 500 m) po chłodne płaskowyże Dàlǐ i Líncāng (1500–2200 m). Klimat – głównie subtropikalny monsunowy z wyraźnym podziałem na porę deszczową (maj–październik) i suchą (listopad–kwiecień). Średnia roczna temperatura wynosi 12–23 °C w zależności od wysokości. Dobowe wahania temperatury są znaczne (do 15 °C), co sprzyja gromadzeniu substancji aromatycznych i aminokwasów.
• Wysokość uprawy: Od 500 do 2200 m n.p.m. Herbata uprawiana powyżej 1200 m zwykle ma subtelniejszy aromat i wyraźniejszą słodycz.
• Gleby: Zróżnicowane – czerwonoziemy (红壤, hóng rǎng), żółtoziemy (黄壤, huáng rǎng), lateryty. Bogate w materię organiczną i minerały, szczególnie w strefach starych lasów tropikalnych.
• Specyfika uprawy: W Yúnnán skupiona jest największa na świecie liczba starych drzew herbacianych, liczących setki i tysiące lat. Wiele plantacji znajduje się w ekosystemach lasów mieszanych, gdzie drzewa herbaciane rosną w sąsiedztwie drzew kamforowych, bambusów i paproci – naturalnym środowisku zapewniającym biologiczną kontrolę szkodników.

5. Technologia produkcji:

Technologia Diān Lǜ różni się w zależności od podtypu, ale ogólny schemat obejmuje następujące etapy:

1. Zbiór (采摘, cǎizhāi): Ręczny lub maszynowy zbiór.
2. Więdnięcie (摊凉, tānliáng): Liście rozkłada się cienką warstwą na wolnym powietrzu lub w pomieszczeniu w celu lekkiej utraty wilgoci i przygotowania do fiksacji.
3. „Zabijanie zieleni” (杀青, shāqīng): Kluczowa różnica między podtypami:
   • Chǎoqīng (炒青, chǎoqīng): Prażenie w woku lub bębnie w temperaturze 210–240 °C. Daje wyraźny kasztanowy aromat.
   • Hōngqīng (烘青, hōngqīng): Ogrzewanie gorącym powietrzem. Łagodniejszy, kwiatowy profil; często używane jako baza do herbaty jaśminowej.
   • Zhēngqīng (蒸青, zhēngqīng): Fiksacja parowa – metoda wskrzeszona w 1942 r. przez Tāng Rénliánga (汤仁良, Tāng Rénliáng) na Shùnníngskiej Eksperymentalnej Fabryce Herbaty (顺宁实验茶厂, Shùnníng Shíyàn Cháchǎng). Usuwa nadmierną gorycz wielkolistnego surowca, zachowując świeżość i jaskrawozielony kolor.
   • Shàiqīng (晒青, shàiqīng): Fiksacja w woku w niższej temperaturze (poniżej 180 °C), następnie suszenie na słońcu. Ściśle mówiąc, shàiqīng to yunnański shàiqīng máochá (晒青毛茶), który jednocześnie jest surowcem do produkcji pu’er. Jako samodzielna zielona herbata odznacza się charakterystycznym „słonecznym” posmakiem (太阳味, tàiyáng wèi) i zdolnością do długiego starzenia.
4. Skręcanie (揉捻, róuniǎn): Ręczne lub maszynowe skręcanie według zasady „lekkie-średnie-lekkie”. Dla wielkolistnego surowca stopień skręcenia wynosi 70–75%.
5. Suszenie (干燥, gānzào): Podgrzewanie w temp. 90–130 °C (dla hōngqīng i chǎoqīng) lub suszenie słoneczne (dla shàiqīng). Końcowa wilgotność – poniżej 7%.
6. Sortowanie (分级, fēnjí): Podział na frakcje.

6. Charakterystyka organoleptyczna:

Organoleptyka Yúnnán Lǜchá jest niezwykle zróżnicowana, można jednak wyróżnić cechy wspólne:

• Wygląd suchego liścia: Od cienkich skręconych „spiral” i „igieł” po duże, płaskie „języczki” i pękate pędy z obfitym srebrzystym puchem. Barwa – od jasnozielonej (hōngqīng) do ciemnozielonej z oleistym połyskiem (chǎoqīng). Charakterystyczną cechą odmian wielkolistnych są potężne, „mięsiste” pędy, wyraźnie większe niż w zielonych herbatach z doliny Jangcy.
• Aromat suchego liścia: Świeży, o szerokiej palecie: nuty kasztanowe i bobowe (chǎoqīng), kwiatowe (hōngqīng, szczególnie z kultywaru Yúnkàng 47), zielno-trawiaste z przydymionym podtonem (shàiqīng).
• Aromat naparu: Jasny, obszerny, z przewagą kasztana i prażonego orzecha u odmian prażonych; czysty i kwiatowy u hōngqīng; z nutą świeżo skoszonej trawy i „słonecznego ciepła” u shàiqīng.
• Smak: Główna różnica w stosunku do tradycyjnych zielonych herbat – znacznie gęstsze ciało i wyraźna ekstraktywność. Odmiany wielkolistne dają potężny, „cielisty” napar z lekką goryczką, szybko przechodzącą w słodki húigān (回甘). Herbaty drobnolistne są delikatniejsze i subtelniejsze, bliższe klasycznemu zielonemu profilowi. Trwałość przy wielokrotnym parzeniu – powyżej średniej.
• Barwa naparu: Od jasnozielonej do żółto-zielonej (hōngqīng, chǎoqīng); zielonkawo-żółta, niekiedy lekko mętna (shàiqīng ze świeżego zbioru – z wiekiem klaruje się).
• Dno filiżanki (zaparzone liście): Całe, sprężyste, duże liście i pąki – znacznie większe niż u zielonych herbat z Zhèjiāngu czy Ānhuī. Barwa – od świeżej zieleni po oliwkową.

7. Skład chemiczny:

• Polifenole (katechiny): 28–32% u odmian wielkolistnych – jedna z najwyższych wartości wśród zielonych herbat na świecie. Główne składniki – EGCG, ECG, EGC. Wysoka zawartość polifenoli wyjaśnia wyrazistą strukturę smaku i potencjał antyoksydacyjny. U odmian drobnolistnych – 20–25%.
• Aminokwasy: 2,5–4,0% w zależności od odmiany i wysokości uprawy. Dominuje L-teanina, zapewniająca równowagę między goryczką polifenoli a słodyczą.
• Alkaloidy: Kofeina – 3,0–3,6%. Teobromina i teofilina – w ilościach śladowych.
• Wyciąg wodny (水浸出物): 45–47% – bardzo wysoki wskaźnik, wyjaśniający gęstość i „cielistość” naparu.
• Witaminy: C (w świeżym surowcu), z grupy B, E.
• Minerały: Potas, magnez, fluor, cynk, mangan.
• Olejki eteryczne: Zróżnicowane i zależne od kultywaru oraz metody fiksacji. Kultywar Yúnkàng 47 zawiera podwyższoną ilość linalolu i geraniolu, odpowiadającą za kwiatowy aromat.

8. Właściwości zdrowotne:

• Ochrona antyoksydacyjna: Wysoka zawartość katechin (do 32%) czyni Diān Lǜ jedną z najbogatszych w przeciwutleniacze zielonych herbat.
• Działanie tonizujące i orzeźwiające: Kofeina (3,0–3,6%) w połączeniu z L-teaniną zapewnia stabilną witalność; w upały Diān Lǜ doskonale gasi pragnienie i łagodzi przegrzanie – tradycyjny letni napój yunnańczyków.
• Wspomaganie trawienia: Polifenole i aminokwasy stymulują perystaltykę, ułatwiają trawienie tłustych potraw.
• Układ sercowo-naczyniowy: Katechiny i aminokwasy sprzyjają obniżeniu poziomu triglicerydów i cholesterolu LDL; potencjalna profilaktyka miażdżycy.
• Wsparcie metabolizmu: EGCG hamuje wchłanianie tłuszczów i glukozy, wspomagając kontrolę masy ciała i poziomu cukru.
• Odporność: Polifenole i witamina C zwiększają ogólną odporność organizmu; profilaktyka sezonowych infekcji dróg oddechowych.
• Funkcje poznawcze: L-teanina poprawia koncentrację i równowagę emocjonalną, łagodząc pobudzające działanie kofeiny.

9. Parzenie:

• Temperatura wody: 80–90 °C dla wielkolistnych chǎoqīng i hōngqīng; 75–80 °C dla delikatnych odmian drobnolistnych; 85–90 °C dla shàiqīng (bardziej gruby surowiec lepiej otwiera się przy nieco wyższej temperaturze).
• Ilość herbaty: 3–5 g na 150–200 ml (sposób europejski); 5–7 g na 100–120 ml (metoda gōngfū).
• Naczynie: Gàiwǎn (盖碗, gàiwǎn) – opcja uniwersalna; szklany czajniczek lub kieliszek – do obserwacji rozwijania się dużych pędów; dla shàiqīng dopuszcza się nawet gliniany czajniczek (grubszy surowiec nie jest tak wrażliwy na wchłanianie aromatu).
• Proces:
  1. Ogrzać naczynie wrzątkiem.
  2. Wsypać herbatę.
  3. Dla shàiqīng – szybkie płukanie (2–3 sekundy); dla delikatnych hōngqīng i chǎoqīng z surowca drobnolistnego płukanie nie jest potrzebne.
  4. Pierwszy przelew – 15–30 sekund (gōngfū) lub 1–2 minuty (szklanka).
  5. Kolejne przelewy – z wydłużeniem o 5–15 sekund.
  6. Herbaty wielkolistne wytrzymują 5–8 przelewów; drobnolistne – 3–5.

10. Przechowywanie:

• Dla hōngqīng i chǎoqīng: szczelne, nieprzezroczyste opakowanie, lodówka (0–5 °C). Okres przydatności – do 18 miesięcy; po otwarciu – 2–3 miesiące.
• Dla shàiqīng (晒青): dopuszczalne jest przechowywanie w temperaturze pokojowej, w suchym, przewiewnym miejscu. Shàiqīng jest jedynym spośród podtypów yunnańskiej zielonej herbaty zdolnym do powolnego „dojrzewania” w czasie, podobnie jak shēng pu’er: z latami jego goryczka łagodnieje, a profil zyskuje miodowe i drzewne niuanse. Niemniej jednak, chcąc uzyskać klasyczny, „świeży” zielony charakter, zaleca się spożyć w ciągu roku.
• Wspólni wrogowie herbaty: wilgoć, światło, wysoka temperatura, obce zapachy.

11. Cena i podróbki:

• Przedział cenowy: Ogólnie Diān Lǜ to jedna z najprzystępniejszych cenowo zielonych herbat Chin. Masowe gatunki hōngqīng i chǎoqīng – 50–150 juanów za jīn. Herbaty imienne (Bǎohóng Chá, Nánnuò Báiháo, Mòjiāng Yúnzhēn) – 200–500 juanów. Rzadkie herbaty ze starych drzew (古树滇绿, gǔshù Diān Lǜ) mogą osiągać 1000–3000 juanów i więcej za jīn, zwłaszcza ze słynnych gór, takich jak Jǐngmài (景迈, Jǐngmài) czy Bānzhāng (班章, Bānzhāng).
• Czynniki cenowe: Typ surowca (wielkolistny vs. drobnolistny), wiek drzew, wysokość uprawy, metoda obróbki, certyfikat ekologiczny.
• Jak uniknąć podróbek:
  • Główne ryzyko – zastąpienie świeżego Diān Lǜ zeszłorocznym surowcem albo przedstawianie shàiqīng máochá jako „imiennej zielonej herbaty”. Sprawdzać datę produkcji.
  • Dla shàiqīng: nie mylić z prasowanym shēng pu’er – sypki shàiqīng to zielona herbata, prasowany shàiqīng po postarzeniu – kategoria pu’er.
  • Ocenić aromat: świeży Diān Lǜ powinien mieć czysty kasztanowy lub kwiatowy aromat bez stęchlizny i „starości”.
  • Wielkolistny surowiec prawdziwego Diān Lǜ odznacza się mięsistymi, sprężystymi pędami – miałka pył i połamane fragmenty świadczą o niskiej jakości.

12. Ciekawostki:

• Prowincja Yúnnán uznawana jest za genetyczną ojczyznę drzewa herbacianego Camellia sinensis: odkryto tu 31 gatunków i 2 odmiany z rodzaju Camellia sekcji Thea, skupia się tu największa na świecie liczba starych, uprawnych i dziko rosnących drzew herbacianych.
• Do połowy XX wieku yunnańskie zielone herbaty przetwarzano głównie metodą shàiqīng (suszenie słoneczne) i faktycznie cała sypka yunnańska herbata była „shàiqīng máochá” – tym samym surowcem, z którego następnie prasowano pu’er. Granica między „zieloną herbatą” a „surowcem do pu’er” w Yúnnán jest historycznie rozmyta.
• Yunnański hōngqīng (烘青) przez dziesięciolecia służył jako baza do produkcji herbaty jaśminowej w całych Chinach: jego wielkolistne podłoże doskonale chłonęło kwiatowy aromat. Znaczna część herbaty jaśminowej sprzedawanej na północnym zachodzie Chin powstawała właśnie na yunnańskim surowcu.
• Legendarny „Zapach na dziesięć li” (十里香, Shílǐ Xiāng) – historyczna zielona herbata z okolic Kūnmíng, istniejąca od epoki Tang – na początku XXI wieku niemal znikł: z pierwotnej populacji drzew herbacianych pozostał zaledwie jeden egzemplarz. Dzięki wysiłkom selekcjonerów kultywar został odtworzony i przywrócony do produkcji.
• W 1942 roku technolog herbaty Tāng Rénliáng (汤仁良, Tāng Rénliáng) w fabryce w Shùnníng (obecnie Fèngqìng) rozpoczął eksperymenty z fiksacją parową yunnańskiego wielkolistnego surowca – tak narodziła się technologia „zhēngqīng”, która stała się przełomem w rozwiązaniu problemu goryczy Diān Lǜ.

13. Odmiany Yúnnán Lǜchá:

• Diān Lǜ / Yúnnán Lǜchá (滇绿, Diān Lǜ): Ogólne, „rodowe” określenie wszystkich yunnańskich zielonych herbat, najczęściej oznaczające masowe gatunki hōngqīng lub chǎoqīng z wielkolistnego surowca. Charakter – nasycony, „cielisty”, o kasztanowym aromacie i lekkiej goryczce.
• Yíliáng Bǎohóng Chá (宜良宝洪茶, Yíliáng Bǎohóng Chá): Historyczna zielona herbata z powiatu Yíliáng koło Kūnmíng, znana również jako „Shílǐ Xiāng” – „Zapach na dziesięć li”. Drobnolistna chǎoqīng o wyjątkowo wysokim, trwałym kwiatowym aromacie. Produkowana z miejscowego kultywaru drobnolistnego.
• Nánnuò Báiháo (南糯白毫, Nánnuò Báiháo): „Biały puch z Nánnuò” – wysokogórska zielona herbata ze sławnego rejonu herbacianego Nánnuòshān (南糯山) w Xīshuāngbǎnnà. Obfity srebrzysty puch, delikatny słodki smak, duże pąki. Typ mieszany hōngqīng-chǎoqīng.
• Yúnhǎi Báiháo (云海白毫, Yúnhǎi Báiháo): „Biały puch morza chmur” – wysokogórska zielona herbata z rejonu Jǐngmài lub Sīmáo z obfitymi tipsami i delikatnym słodkawo-kwiatowym profilem.
• Mòjiāng Yúnzhēn (墨江云针, Mòjiāng Yúnzhēn): „Chmurne igły z Mòjiāng” – zielona herbata z hanińskiego autonomicznego powiatu Mòjiāng w prefekturze Pǔ’ěr. Pierwotnie produkowana w technologii zhēngqīng (fiksacja parowa), od 1958 r. – chǎoqīng. Cienkie, proste „igły” o wysokim aromacie.
• Dàlǐ Cāngshān Xuělǜ (大理苍山雪绿, Dàlǐ Cāngshān Xuělǜ): „Śnieżna zieleń góry Cāngshān” – zielona herbata z masywu Cāngshān (3–4 tys. m), nieopodal miasta Dàlǐ. Delikatna, o czystym wysokogórskim aromacie.
• Gǎntōng Chá (感通茶, Gǎntōng Chá): Historyczna herbata z klasztoru Gǎn Tōng Sì (感通寺) u podnóża Cāngshān. Jedna z „trzech wielkich historycznych herbat Yúnnán” obok pu’er i Tàihuá Chá. W zapiskach qingowskiego literata Yú Huái (余怀, Yú Huái) – „słodka, wonna, delikatnie biała – najlepsza z yunnańskich herbat”.
• Zhēngméi Chá (蒸酶茶, Zhēngméi Chá): Unikatowa yunnańska zielona herbata fiksowana parą o szczególnym profilu enzymatycznym, wynaleziona w latach 1986–1987. Rozwiązuje problem goryczy wielkolistnego surowca, zachowując świeżość. W latach 90. była najpopularniejszą codzienną herbatą prowincji.
• Zhāotōng Cuìhuá Chá (昭通翠华茶, Zhāotōng Cuìhuá Chá): Zielona herbata z górskiego rejonu Cuìhuá na północy Yúnnán, blisko granicy z Sìchuān. Drobnolistna, o czystym, świeżym aromacie.
• Zhútǒng Xiāng Chá (竹筒香茶, Zhútǒng Xiāngchá): „Aromatyczna herbata w bambusowej rurce” – nie osobny gatunek, lecz unikalny sposób obróbki praktykowany przez ludy Dǎi i Hāní: podwiędnięty surowiec herbaciany upycha się w świeże bambusowe rurki i podgrzewa nad węglami. Herbata nabiera charakterystycznego aromatu prażonego bambusa.

Podsumowując:

Yúnnán Lǜchá to nie jedna herbata, lecz cały wszechświat rozciągający się od delikatnych „chmurnych igieł” z Mòjiāng po potężne, niemal pierwotne shàiqīng z wielkolistnych starych drzew Xīshuāngbǎnnà. Jeśli zielone herbaty z doliny Jangcy to akwarela – cienka i przejrzysta, to Diān Lǜ jest olejnym malowidłem: gęstym, nasyconym, o głębokiej fakturze. W tym kontraście kryje się jego wartość. Yúnnánska zielona herbata zaprasza tych, którzy już poznali Lóngjǐng i Bìluóchūn, by zajrzeć „za kurtynę chmur” i odkryć tam inną zieloną herbatę – archaiczną, hojną i niepodobną do żadnej innej.